Het Ericaas of Zuid oost Veen-Drents

Geplaatst op 01-03-21 door Gerhard Vedder

Tja, normaal dan zou ik weer in de “Meertmaond, Streektaolmaond”, net als voorgaande jaren, op onze 3 Ericase basisscholen langskomen en zowel de “onder- als de boven-bouwertjes” een verhaal in onze eigen Ericase streektaal voorlezen. Maar, u raadt het al, ook hier gooit corona weer roet in het eten.

Op 10 oktober 2018 ondertekende namens de provincie Drenthe de gedeputeerde Cees Bijl, misschien kent u hem nog als de vorige burgemeester van de gemeente Emmen, samen met nog een aantal “hotemetoten” het “Convenant inzake de Nederlandse erkenning van de Regionale Nedersaksische Taal”. En daarmee kreeg in feite het Nedersaksisch de zelfde status als het Fries. Na jaren lang lobbyen en volhouden een mooie opsteker voor bijvoorbeeld “Het Huus van de Taol” (https://www.huusvandetaol.nl/) in Beilen. Een streektaalinstituut dat zich inspant om het Drents zo goed mogelijk op de kaart te zetten. Dat doen ze met een aantal beroepskrachten vanuit ’t gemeentehuis in Beilen en, over de hele provincie verspreid, met zo’n 180 vrijwilligers waarvan ik er één ben. Dat verklaart dus ook waarom dat ik op de scholen kom om de kinderen voor te lezen uit bijvoorbeeld de boeken van Anne Doornbos, de op Erica geboren schrijver van Drentse verhalen. Of voor de kleintjes verhalen van Dick Blancke, die in Schoonebeek werd geboren.

De Oorsprong

Met jullie wil ik nu graag even terug naar de oorsprong van het Nedersaksisch, waarna we vanzelf uitkomen bij het Ericaas. Ik doe dat, als de tijd er voor is, ook bij de “bovenbouwertjes”, zoals ik ze meestal noem. (Leerlingen in de groepen 6, 7 en 8).

De bewoners van onze streek brachten tijdens de Grote Volksverhuizing hun taal mee hier naar toe. Deze Grote Volksverhuizing vond plaats in de nadagen van het West-Romeinse Rijk. De Romeinen zochten langs de rivier de Rijn hun weg richting de Noordzee.

Ze veroverden het gebied en onderdrukten of verjaagden de oorspronkelijke bewoners. En om het allemaal niet gewelddadig te laten verlopen sloten ze steeds vaker verdragen met de plaatselijke bevolking die zich dan ook bij hen “aansloten”. Zo werden de Hunnen – Aziatische nomaden – verdreven en gaven ze de Germanen meer zeggenschap en ruimte. We bevinden ons nu in de 3e en 4e eeuw na Christus en kunnen gevoeglijk vaststellen dat de Romeinen eigenlijk nooit boven “de grote rivieren” geweest zijn. Denk aan Noviomagnus Batavorum, dat wij beter kennen als Nijmegen. Dus boven “de grote rivieren” waren het de Germanen die het voor het zeggen hadden. Maar ook dat verliep niet zonder slag of stoot. Wel ontwikkelde zich vanaf dat moment, beetje bij beetje, onze taal. Niet onder de invloed van de Romeinen of de Franken, maar onder de invloed van de Germanen.

Om het dan allemaal weer iets dichter bij huis te brengen moeten we vaststellen dat in het Noorden van dat Germaanse Rijk een volk woonde dat zich “de Saksen” noemde en zij spraken, hoe kan het anders “Saksisch”.

Een taal die aanvankelijk Oudsaksisch werd genoemd maar zich nu ook laat benoemen als “Nedersaksisch”.

Op bijgaand kaartje zien we tot waar dat dit Oud of Nedersaksisch taalgebied in het latere Nederland strekte.

En dan zien we dat Drenthe, Overijsel en een flink stuk van Groningen en Gelderland (de Achterhoek) tot het Nedersaksisch taalgebied behoren.

Een taalgebied met een eigen schrijf- en spreektaal. 

Overigens komt dit kaartje uit het boekwerkje ‘Nedersaksisch in een Notendorp”. Uitgegeven door de uitgeverij Koninklijke van Gorcum te Assen en geregistreerd onder ISBN 9789023256670. Voor de geïnteresseerde alleszins de moeite waard.    

Een van de oudste geschriften is “De Heliand”, een heldenverhaal over Jezus (niet te verwisselen met de Bijbel) De tekst van de Heliand dateert uit ± 825 en was bedoeld als middel om de Saksen aangepast te krijgen aan het christelijke geloof.

Hierbij een stukje Heliand-tekst: Manega uuâron, the sia môd gespôn, that sia bigunnum reckean that girûni, that thie rîcio Crist undat mancunnea, mârida girfrumida 

En als we dat vertalen in vloeiend Achterhoeks dan staat er: Heel wat wazzen der, dee eur harte daorto andreef, dat ze het geheim begonnen te vertellen, dat den machtigen Christus onder ’t geslacht van de mensen vermaarde dinge edaone had met waorde en met warken.

Tja, ga er maar aan staan of, zoals we op Erica zeggen: “Gao d‘r maor an staon”. Ik denk dat zelfs iemand als Bennie Joling van de Achterhoekse band Normaal hier nog geen chocola van kan maken. Toch is deze taal wel de basis van onze streektaal Nedersaksisch. Zo zien we dat ook toen, net als nu nog steeds, het een levende taal is. Een taal die mee verandert met de tijd en vooral in de gesproken vorm tot grote en minder grote verschillen per streek kan leiden. En dat zien we zelfs in onze provincie Drenthe.

Geert Kocks

Dat het Nedersaksisch en dus ook het Drents inmiddels niet meer weg te denken zijn uit onze omgeving hebben we, denk ik, voor een belangrijk deel te danken aan Geert Kocks. Geert werd op 15 december 1936 in Barger-Oosterveld geboren. Zijn vader was boer en Geert was de 2e van 9 kinderen. Een typisch en groot katholiek gezin en als het aan zijn moeder had gelegen dan was Geert priester geworden. Maar het liep anders want hij volgde het gymnasium aan het Klein Seminarie in Apeldoorn en studeerde vervolgens germanistiek met als bijvakken Nedersaksische taal, letterkunde en geschiedenis van de middeleeuwen aan de Universiteit van Groningen. Hij begon zijn carrière als leraar in Emmen. Nadien was Kocks werkzaam als lector Nederlands aan de Universiteit van Göttingen. Later werkte hij bij het Nedersaksisch Instituut van de Universiteit van Groningen.

Geert Kocks stelde voor het Nedersaksisch Instituut een wetenschappelijk woordenboek van de Drentse dialecten samen. Hiertoe verzamelde hij overal in Drenthe groepen dialectgebruikers om zich heen. Hij werkte hier aan, samen met zo’n vierhonderd “metwarkers”, die hij woorden en gezegden voorlegde. Op die wijze verzamelde hij een schat aan gegevens, zo’n anderhalf miljoen Drentse dialectwoorden. Hiermee wilde hij een tiendelig wetenschappelijk woordenboek samenstellen, maar bezuinigingen aan de universiteit haalden een streep door de rekening. Het werd uiteindelijk een tweedelig Drents-Nederlands handwoordenboek met geografische verwijzingen, dat Kocks deels in eigen tijd samenstelde. De beide delen verschenen in 1996 en 1997. Na zijn pensionering in 1998 voltooide hij een in 2000 verschenen register Nederlands-Drents als derde deel van het woordenboek.

Geert Kocks overleed in het Drentse dorp Zuidlaren in augustus in 2003. Het Drentse woordenboek van Kocks is nog steeds toonaangevend en wordt er dus nog regelmatig “bijgepakt” als we het even niet weten.

7 Streektalen of Dialecten in Drenthe

Deze 7 verschillende soorten Drents werden indertijd al door Geert Kocks in zijn woordenboek benoemd. Bij zijn indeling, die nog steeds gehanteerd wordt, spreekt hij over: Noordenvelds (Kop van Drenthe), Zuud-West-Noord-Drents, Zuud West-Zuud-Drents, Midden-Drents,  Veen- Koloniaols, Zuud-Oost-Zaand-Drents en Zuud-Oost-Veen-Drents waartoe ook ons Ericaas behoort.Inmiddels al weer meerdere jaren geleden werd door de Rijks Universiteit Groningen, samen met ’t Huus van de Taol, het project met de “Metwarkers” weer opgepakt. Dit keer was ik zelf ook zo’n “Metwarker”. We kregen dan op gezette tijden, meestal 1 maal per maand, per mail een aantal in het Nederlands samengestelde zinnen over een bepaald onderwerp toegezonden. Daarbij dan het verzoek deze zinnen te “vertalen” in ons eigen streek of dorpsdialect. Als we niet wisten hoe dat dan moesten schrijven dan mochten we het ook fonetisch opschrijven, dus schrijven zoals het uitgesproken wordt. Vervolgens werden, door de RUG studenten, de resultaten “geordend” en “geclusterd”.

In het onderstaande overzicht zien we dan wat er bijvoorbeeld gebeurd als je Drenten in alle hoeken van de provincie vraagt naar hun schrijfwijze en uitspraak van woorden zoals fiets, koe, huis en school.

Bij het woord school (rechtsboven) zien we bijvoorbeeld dat in de dorpen Nieuw Amsterdam, Klazienaveen en Erica de kinderen naar “skoele” gaan, met sk. En dat ze in Barger Compascuum naar “schoule” gaan.

Duidelijk is dat dit “schoule” tegen het Gronings, of het “Knaols”, zoals we hier zeggen, aanhangt.

Dat brengt ons vervolgens ook bij het ontstaan van onze taal, het Ericaas of te wel de taal van het Zuid Oost Veen.

De ontwikkeling en dus ook de bevolkingsgroei kwam hier pas echt opgang toen zo’n 200 jaar geleden de turfwinning begon. Voor de afwatering van het Bourtangermoeras en de afvoer van de turf werden, zoals we allemaal weten, kilometers lange kanalen gegraven. Vanuit Meppel, Hoogeveen werd de (Verlengde) Hoogeveense Vaart naar hier gegraven. Vanuit de Stad Groningen het Stadskanaal en vanuit het Oost Friese Weststellingwerf werd dwars door Drenthe het Oranjekanaal gegraven.

De kanaalgravers en hun gezinnen schoven op met de vorderingen van hun graverij en vervolgens ontstond er zo hier en daar langs het kanaal een dorp. De mensen brachten uit al die windstreken hun eigen taal en uitspraak mee, zodat hun talen zich allemaal in onze hoek van de provincie tot een eigen taal, het Zuid Oost Veen Drents, vormden.

Daarom is het ook niet zo vreemd dat wanneer je de kinderen vraagt: “Wat komt er op Erica uit de kraan?” ze allemaal in koor roepen “Water”. Als je vervolgens vraagt: “Wat komt er bij opa en oma in Valthermond uit de kraan?” Dan weten de meeste Ericase kinderen nog wel dat daar “Waoter” uit de kraan komt. Maar dat bij er bij sommige kinderen, die een oom en tante in Diever hebben, “Waeter” uit de kraan komt. Ja dat is toch wel een gewaarwording.

En dat in het Groningse dialect oa geschreven wordt en in het Drents ao, kan hoogstens verklaart worden doordat de Groningse uitspraak van woater meer richting “dubbel o” gaat. Maar dan kunnen we natuurlijk altijd nog even navragen aan de Groningse zanger Ede Staal, die we kennen van zijn in de streektaal gezongen liedjes en ballades over het Groningse platteland. In zijn lied “Grunnegers veur begunners” legt hij het piekfijn uit. https://www.youtube.com/watch?v=TRrR5l7Seh8

Tenslotte is er ook nog iets met in en op als het gaat om “Waor kom ie weg?”.

Je woont in Assen, maar je woont op Bovensmilde en Hoogersmilde. Je woont in Borger en je woont op Schoonoord. Je woont in Beilen maar je woont op Erica. Maar wanneer woon je nou op een bepaalde plek en wanneer woon je er in?

Het is niet iets typisch Drents zegt Jan Germs, oud medewerker van ’t Huus van de Taol.

“Je ziet het ook in Friesland en in Groningen.” En het blijft trouwens niet bij op of in.“ Je hebt ook an ’t Hogevene en an Hollandscheveld, maar in Hollandscheveld kan dan ook weer en op ’t Hoekie kan ook.”
Maar wanneer is het op en wanneer is het in?

De heren Veenstra en Hadderingh, die ook een Drents woordenboek schreven, proberen ook daar antwoord op te geven. Zij schrijven dat het duidelijk “op” is in de oude komdorpen en “in” is in de nieuwere gebieden. Dus dan heb je ”op” in de Veenkoloniën, Oost-, Zuidoost- en West-Drenthe en langs het Oranjekanaal. Dat klopt ook wel, maar er zijn zoveel uitzonderingen dat het geen regel is.

Geert Kocks, van het Drents woordenboek, heeft het bijvoorbeeld in al zijn gespreksgroepen gevraagd maar kreeg zelfs uit de dorpen verschillende antwoorden. Zo wonen sommige mensen in Klazienaveen terwijl anderen op Klazienaveen wonen.”
Germs hoopte dat er ooit nog eens onderzoek naar zou worden gedaan. Maar hij concludeerde al vast dat hoe meer je het gaat onderzoeken hoe onduidelijker het wordt. “Dat is nou het mooie van taal. Er is niet altijd een eenduidig antwoord te geven.”   https://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/142721/Zoek-het-uit-Wanneer-woon-je-op-en-wanneer-woon-je-in-een-dorp

Voorlopig houd ik het er op dat wij met z’n allen “op” Erica wonen, omdat we hier met z’n allen op een uitloper van de Hondsrug wonen met de in 1866, 3 jaar het de officiële geboortejaar van ons dorp, gebouwde R. K. kerk op deze uitloper met een hoogte van 20 meter boven Normaal Amsterdams Peil, net zo hoog als de Grote Kerk op de markt in Emmen en meer als 2 maal zo hoog als de Martinitoren in Groningen, daar op dat andere einde van de Hondsrug.

De smaak te pakken.

Mocht het nu zo zijn dat u nu denkt: “Ik wil  hier toch nog wel meer van weten of misschien wilt u het zelf wel eens een boek in het Drents lezen”. Dan zijn er vele mogelijkheden en  zonder alle anderen te kort te doen wil ik dan toch de Drentse schrijver, met Ericase wortels, Anne Doornbos bij u aan bevelen. Al zijn titels zijn te bestellen bij ’t Huus van de Taol: https://www.huusvandetaol.nl/

En u zult zien dat Anne Doornbos zeer “toegankelijk” voor zowel oud als jong schrijft, terwijl de al iets rijpere Ericaan zelfs meer zaken dan alleen maar de Ericasebrug in Anne’s verhalen zal herkennen.

Dan helemaal tenslotte.

In de maand maart, “Meertmaond, Streektaolmaond”, zullen alle leerlingen van onze 3 Ericase basisscholen een gratis exemplaar van “de Wiesneus” mee naar huis krijgen.

De Wiesneus is een project van verschillende streektaalorganisaties in het Nedersaksisch taalgebied in Nederland. Het Huus van de Taol in Drenthe is initiatiefnemer van het Wiesneus – magazine, dat al een aantal jaren in het Drents wordt uitgegeven. Sinds vorig jaar is er de Wiesneus in het Nedersaksisch.

De Wiesneus wordt financieel mogelijk gemaakt door de Drentse gemeentes, de provincie Drenthe en drukkerij van Gorcum.

Ik wil u graag aanraden om samen met uw zoon of dochter de Wiesneus, die dit jaar in het teken van “Ook de taal is in beweging” staat,  eens door te bladeren en bijvoorbeeld samen de daarin opgenomen puzzel op te lossen.

Ook dan gaat er een wereld van herkenning open.  https://wiesneus.nl/

Veul plezier en tot ’n andere keer.

Gerhard Vedder

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

What do you want to do ?

New mail

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *


drie + 3 =

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.