De Proppenschieter en de geheimen van de Vlierstruik

Geplaatst op 22-09-15 door Gerhard Vedder

Proppenschieter 2Het wordt weer herfst en iedere morgen als ik door het raam van onze badkamer naar buiten kijk, zie ik aan de bomen langs de Havenstraat dat het weer een goed eikeljaar wordt. Onder het scheren gaan dan de gedachten naar de binnenkort weer vallende bladeren en het onafgebroken harken er van. Maar via de eikels komen de gedachten al snel weer bij het favoriete speelgoed in mijn jonge jaren; de proppenschieter.

Die goede oude proppenschieter, gemaakt uit een mooie rechte tak van de vlierstruik. Complete vlierstruiken werden er voor gesloopt. Want we moesten de beste en meest rechte takken voor ons doel bemachtigen. Een recht stuk van zo’n 30 centimeter was voldoende.Eerst de schors er af, want dan zag je het mooie witte hout. Daarna met een schroevendraaier en een stuk ijzerdraad uren lang peuteren om de zachte pit (kern) uit de tak te pulken. Daarna kijken of de loop zuiver recht was. Vaak was dat niet het geval.

Maar vaak logeerde ik, tijdens het maken van de proppenschieter bij mijn opa, die dorpssmid was. Ik liep dan even bij hem in de smederij binnen en hij drukte dan heel voorzichtig en met de juiste snelheid een gloeiend hete ijzeren pen door de loop van mijn nieuwe en nog verse proppenschieterloop.Aparte geur, dat schroeiende vlierhout, maar de loop van de proppenschieter was nu kaarsrecht. Nog even de verschroeide delen verwijderen en dan nog een pompstok maken uit een mooie rechte tak. Een precies werkje dat nogal eens mislukte. Want ook die pompstok moest kaarsrecht zijn, anders paste hij niet in de loop van de proppenschieter. De pompstok moest iets korter zijn dan de loop van de proppenschieter en er moest eigenlijk ook een “kwast” voor aan zitten. Die kwast maakte je door met beleid de voorkant van de pompstok tegen een muur te stampen terwijl je die voorkant met je spuug voortdurend nat hield. Na enige tijd ontstond er dan een natte houtkwast. Als je een goede kwast had dan sloot hij de loop van de proppenschieter luchtdicht af.Proppenschieter

En dan begon pas het echte spel. Je wilde je proppenschieter laten zien en vooral laten horen. De duim voor op de loop en dan snel de pompstok er uit trekken. Hoe harder de knal, des te beter was de kwaliteit van de proppenschieter.

Onze broekzakken stonden bol van de eikels. Met je voortanden moest je ze precies doormidden bijten om ze vervolgens met de achterkant van de pompstok in de beide einden van de loop te stampen. Voorzichtig de stok tegen zo’n halve eikel duwen, zodat hij een paar centimeter in de loop verdween. En dan de pompstok voor de buik plaatsen, beide handen om de loop plaatsen en dan deze krachtig naar achteren duwen. De samen geperste lucht in de loop tussen de twee eikels zorgde ervoor dat de voorste eikel dan wegschoot. De proppenschieter was pas echt goed als je er in slaagde om de eikels over het huis heen te schieten. En als dat eenmaal lukte dan werden de echte goede proppenschieters verfraaid met een tekening of naam op de loop en een touwtje er aan, zodat je hem zichtbaar aan je broek kon dragen.

Tja, al mijmerend bedenk ik dat de jongelui van tegenwoordig, voorzien van slimme telefoon en/of tablet PC, natuurlijk niet meer zoveel tijd hebben om zelf zo’n proppenschieter te maken. Maar je wilt natuurlijk nog wel zo’n cool ding hebben. Wel de oplossing is heel simpel; even naar de Hubo voor een stukje elektriciteitsbuis en een stukje rondhout dat soepel in de elektriciteitsbuis op en neer gaat.

Proppenschieter 1Extra dikke eikels zoeken en klaar is de proppenschieter anno 2015. Veel plezier, maar NIET op mensen en dieren schieten want die eikels zijn hard.

 

 

Maar nu we toch bezig zijn met de vlierstruik wil ik nog enkele geheimen van deze oude struik met u delen.

De vlier is een weelderige bloeiende en heerlijk geurende struik waar ook nog eens vele verhalen omheen hangen. Met de bloemen en bessen zijn heerlijke siropen en limonades te maken en de vlier weert heksen af en beschermt je huis tegen onweer, brand en ander onheil. Een struik dus, die respect verdient.

VlierstruikDe vlier, familie van de kamperfoelie, begint pas in mei te bloeien. Tot begin juni zijn de witte bloemschermen te zien, die zwaar aan de takken hangen. De naam vlier zou zijn afgeleid van het Nederduitse vlieder, dat gevederd blad bekent. De schermen zijn samengesteld uit vele bloemetjes die een heel eigen geur verspreiden. De bloeiwijze is een fenomeen op zich. De bloemen vormen bollen voor de bloei, die trossen worden als ze vol bloeien en holle schermen vormen als ze zijn uitgebloeid. De bloemen lijken op schermen, maar zijn verschillende bloemen die dichtbij elkaar staan. Ze ontspringen niet vanuit één punt, zoals dat bij schermbloemigen is, maar hebben vertakte bloemstelen. De struik kan uitgroeien tot boomhoogte en wel tien meter hoog worden en in weelderige vormen groeien.

Bloemen

Als de vlier eenmaal bloeit zie je hem overal staan: in tuinen, bossen, plantsoenen en parken. Trots laat hij zijn bloemtuilen zien en ruiken. Hij komt in heel Europa voor, tot in de Alpen en Siberië. Vlinders en bijen houden niet zo van de vliergeur. Een vlier dicht bij het huis, weert om die reden ook vliegen en muggen. Mollen zijn ook niet gek op de vlier.

Bessen

In de herfst ontwikkelt de vlier bessen, die in trossen naar beneden hangen. Ze kleuren dieppaars en zijn soms bijna zwart. Het is een gedekt tafeltje voor vogels, ze zijn dol op de bessen en verspreiden de zaden.

Vlierbessensiroop

Ja het licht zo voor de hand en we hebben er allemaal wel al van gehoord. En misschien wel al zelf gemaakt.

Nog niet? Dan toch eens samen met de kinderen proberen.

Bijgaand link leidt je op een eenvoudig wijze door het hele proces.

http://www.vlierbessen.nl/recepten/vlierbloesemsiroop/

Flierefluiter

Om en nabij alles van de vlier is wel ergens voor te gebruiken. Behalve proppenschieters kun je van de takken bijvoorbeeld ook heel geschikt blaaspijpen maken. Het wordt ook wel kaboutertjeshout genoemd. Het zachte merg uit de tak, het kaboutertjesbrood, is gemakkelijk uit de tak te drukken en dan blijft een buis over. In Engeland wordt de vlier daarom pipe-tree genoemd. En van een vliertak kun je ook een mooi klinkend fluitje maken:

Hoe?

  • Neem een tak/steel van ongeveer 15 cm lengte en een dikte van ongeveer 1.2 cm.
  • Haal de schors van de tak.
  • Peuter de kern van de tak, die uit witte merg bestaat eruit.
  • Laat echter een klein propje aan het uiteinde erin zitten.
  • Zaag nu op 2 cm vanaf het mondstuk verticaal een snede tot ongeveer de helft van het pijpje.
  • Zaag nu 1cm verder als de verticale snede, een schuine snede die aansluit aan de verticale snede.
  • Als laatste moet een vulstuk van een takje gemaakt worden.
  • Deze moet er goed passend erin worden gemaakt.Vlierfluitje
  • Het vulstuk wordt via het mondstuk de fluit ingeduwd.
  • Deze moet ook 2 cm lang zijn en aan de bovenkant enkele mm zijn afgevlakt.
  • De fluit is nu klaar voor gebruik en als je er op blaast dan ben je een flierefluiter.

In Griekenland noemt men de flierefluitjes sambuca’s.

De vlierpijpen werden ook gebruikt om vuur aan te blazen. Een Griekse sage verhaalt over Prometheus die het vuur van de goden naar de mensen op aarde bracht. Hij gebruikte daarvoor een holle vlierstengel.

Vliender

In de taal bestaat het gezegde iemand onder of achter de vliender leiden. Het is iemand om de tuin leiden. Ook in de Bijbel komt de vlier in niet positieve zin voor. Judas verhing zich na zijn verraad aan een vlier. Een schimmel die zich kan vormen op de vlier wordt wel Judasoor genoemd. Die heeft nu weer positieve eigenschappen; het wordt gebruikt bij ontstekingen van mond en keel.

Kwaad

Vlierhout heeft vanwege Judas een slechte reputatie gekregen, maar voor het overige doet vlier juist goed. De vlier schrikt het kwade af. Een kruis van vlierhout in de stal beschermde het vee tegen het kwaad en een vlier bij het huis geplant werkt als bliksemafleider, brengt zegen over de bewoner en schrikt heksen af. Hak een vlier daarom niet om en verbrandt vlierhout niet. Juist dan komen de boze geesten los om je te achtervolgen. Elk land waar de vlier groeit, heeft zijn eigen verhalen rond de vlier.

  • In Friesland was het gewoonte een vlier op het graf te planten;
  • Een tot hoepel gevormde twijg, die op oudejaarsdag gesneden was, beschermt het huis tegen brand;
  • Duitsland: In Duitsland is de Duitse benaming voor vlier, Hölderlin, een duivelsnaam;
  • Duitsers namen hun hoed af bij het passeren van een vlier;
  • In Engeland groeien kinderen niet meer als ze met een vlierroede zijn geslagen;
  • In de Keltische folklore is de eerste man uit een vlierboom ontstaan. De eerste vrouw komt uit een bergessenboom;
  • In de Keltische boomkalender vertegenwoordigt de vlier de dertiende maan;
  • Bouw nooit een huis op een plek waar een vlier heeft gestaan;
  • In Spanje en Roemenië noemt men de vlier een duivelsboom;
  • Bij de zigeuners was de vlierstruik heilig;
  • De zweep van de koetsier van een lijkwagen is van vlierhout;
  • Doodgravers weerden de kwade geest door een takje vlier bij zich te dragen;
  • Vliertakjes zijn het instrument van exorcisten bij duiveluitdrijving;
  • Vlierbloemen in een boeket staan voor medelijden en deelneming.

Vliermoedertje

De vlier is ook de plek van Holda, een wezen dat het midden houdt tussen geest en stof. We noemen haar ook wel Vrouw Holle of Hyldemoer. Vrouw Holle hoedt kinderzielen voor ze op aarde zijn belandt. Ze is ook de doodsengel die kinderzielen na hun dood opvangt. Een wiegje van vlierhout is uit den boze, want dan komt Vrouw Holle om het kind aan de benen te trekken. Ga daarom met respect om met de vlier.

Vrouw Holle

Vrouw Holle, Holda of Hulda is een van vele bovennatuurlijke vrouwelijke wezens uit het volksgeloof die vanuit hun oorsprong met de onderwereld in contact staan. De aard van dit type wezens varieert van behulpzaam en vriendelijk tot bestraffend en hard.

Holda wordt “De Witte Dame”, maar ook “De Zwarte Grootmoeder” genoemd, dit heeft overeenkomsten met het sprookje over Vrouw Holle. Ze is een doodsgodin.

Er zijn nog andere benamingen, zoals Vrou-Elde en Vrou-Elde, Frigga, Eastre, Fri, Fria, Fricka, Friga, Frige, Frigg, Gode, Ostara, Fri(a), Frig, Bertha, (Frau) Gode, (Frau) Wode, Frija, Holda, Huda, Huld(r)a, Nerthus, Frea, Eastre, Bertha, Brechta, Frau Venus, Harfer, Herke, Hold(e), Holl(e), Hulle of Frigga.

Vrouw Holle wordt als aanvoerster van de Wilde Jacht gezien. Tussen 23 december en 5 januari kijkt ze of mensen dat jaar vlijtig of lui waren. Ze wordt in verband gebracht met de door Tacitus beschreven Nerthus.

Vrouw Holle wordt soms als koningin van de kabouters of elfen gezien.

Vrouw Holle maakt de sneeuw door haar kussen uit te kloppen. Vergelijk dit met Frig uit de Noordse mythologie: zij spint de wolken. Als het sneeuwt, zeggen mensen in Hessen-D: Frau Holle schudt haar bed op.

Vrouw Holle wordt gezien als godin van leven en dood en de aarde, ze gaf haar naam aan de onderwereld. Zie ook Hel, Perchta, Cailleach en Nehalennia, zij worden allen in verband gebracht met Vrouw Holle.

Vrouw Holle is beschermvrouw van de spinsters en wevers, er bestaan parallellen met de Völva, Nornen en witte wieven.

Respect voor de Vlier

Tja, na dit alles is het niet voor niets dat we respect moeten hebben voor de vlierstruik. Het is maar de vraag of we hem dus wel mogen molesteren om er alleen maar ergens zo’n mooie rechte tak van slecht 30 centimeter voor een proppenschieter uit te halen. Anders is het natuurlijk met de bloesems en de vruchten.

We hoeven echter ook niet zoals, volgens de overlevering, in Duitsland de mannen hun hoed afzetten bij het groeten van de pastoor en het passeren van de vlierstruik.

En wat de proppenschieter betreft spreken we af dat we vanaf nu hem gewoon maken van een stukje elektriciteitsbuis van de Hubo.

2 reacties op “De Proppenschieter en de geheimen van de Vlierstruik”

  1. An van der Stel schreef:

    Erg leuk. Wie heeft dit verstuurd of zelfs geschreven?
    Verder vind ik, dat we voor alle bomen en\of stuiken respect moeten hebben. Ze zorgen voor zuurstof.

  2. Jan Peters schreef:

    Een interessant verhaal over de proppenschieter en de vlier.
    Als ik het slaapkamerraam uit kijk zie ik geen eikels maar wel vlier en lijsterbes.
    Over een tijdje komen de spreeuwen zich te goed doen aan de vlierbessen,ze zijn er dol op Maar wat er in gaat moet er ook weer uit.
    En dan zijn de witte muren van de huizen aan de Binnenbaan niet wit meer.Maar ach ,een flinke regenbui doet wonderen.
    Zeker wij maakten vroeger ook proppenschieters.
    Het enigste gereedschap wat wij daar bij gebruikten was het schilmesje van mijn moeder.
    Dat was trouwens een mutifunctioneel stuk gereedschap.
    Wij gebruikten het ook om fluitjes te maken, en dan niet van vlier maar van lijsterbes hout.
    Ook was het zeer geschikt om vliegerlatjes te maken.
    Om het mesje scherp te maken werd het een paar keer langs de muur gestreken.
    Ik heb wel muren gezien die helemaal waren uitgeslepen van het messen slijpen.
    Wij schoten meestal niet met eikels maar met papieren proppen.
    Het papier(kranten) werd net zo lang gekauwd tot het kneedbaar was.
    Bij elk huis (keet) stond vroeger wel een vlierstruik.
    Er is ook gele variant. Sambucus aurea. Een heel mooie struik,goudgeel blad. Een beetje deftig,net als de bruine beuk bij de Groninger boeren.
    Nog een gezegde wat ik mij herinner.
    Als de vledder (vlier) bloeit dan is de zeelt los.
    Dan wil de zeelt goed bijten.
    Er is nog wel meer te vertellen over de sambucus.
    Er zijn vele soorten en cultivars.
    Maar het valt zo ver ik weet niet onder de kamperfoelie
    want dat is Lonicera

Laat een reactie achter op Jan Peters Reactie annuleren

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *


+ 1 = zes

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.